Không dưng bàn một chữ Phò!Nguyễn Văn Thọ
- Lênh đênh lên cửa Thần Phù
- Khéo tu thì nổi vụng tu thì chìm.
Tôi ra xứ người, tính tới hôm nay đã hơn mười hai năm. Nhiều người bạn của tôi được đi học hơn tôi thường tỏ ý than phiền khi thấy tiếng Việt Nam ta thiếu nhiều từ, phải vay mượn. Đấy là một sự thật, khi tiếng ta rất khó diễn đạt một sự vật nào đó một cách chính xác. Ví như chuyện tán róc, thấy một cô gái mà thoạt trông, lòng mình đã dậy yêu phừng phực. Bảo cô ấy Đẹp thì không đúng. Vì thiếu gì khuôn dáng khả ái mà chẳng gợi điều gì; Xinh thì càng không phải. Gọi cô ấy Đa tình thì cũng trật. Gợi tình thì gần sát nhưng hơi sợ các cụ giận và chính cô ấy chau mày. Thôi thì đủ thứ chữ mà chưa từ nào vừa gọn vừa nêu chính xác cái tên đúng tình trạng của cô gái ăn mặc rất kín đáo mà khơi đủ trong mình cái độc tính của tuổi còn chửa già, đã hết trẻ. Mấy đứa biết tiếng anh võ vẽ nói lỏn một từ vào tai tôi: Sexygirl!
Từ ví dụ nhỏ có thể chưa chuẩn trên gợi cho tôi, tiếng Việt của ta khá nhiều từ, phong phú nhưng nghĩa khó chính xác. Nhưng cũng có những từ trong tiếng Việt rất đa nghĩa và chân xác khi phản ánh tên đúng của sự vật. Có nhiều từ đẹp như vậy, dù dòng chảy của nó nhỏ nhưng thơ mộngànhư hát!
Có thể như vậy, bạn tôi, nhà thơ Ngô Tự Lập từng viết:
Tiếng Việt nghèo nhưng đẹp như một dòng suối nhỏ*
Phù là một từ như thế!
Nguyên gốc từ này có lẽ vay mượn từ chữ Hán.
Tra tự điển Hán Việt thấy gốc gác nó, chữ Phù. Viết gồm hai thành phần đứng bên nhau tôi nom như hai cái cây dựa vào nhau với sự lãng mạng tưởng tượng của mình (Chữ Thủ và Phu ). Cho nên chữ phù trước hết có nghĩa đen nói như hai vật một chỗ, nương nhờ nhau. Về ý lý nó chỉ sự giúp đỡ, hỗ trợ lẫn nhau.
Chữ ấy về nhà ta biến thoái thành khá nhiều từ ghép mang bao nhiêu ý đẹp.
Thống kê tạm trong trí nhớ là: Phù dưỡng, phù hộ, phù nghĩa, phù nguy, phù trì, phù tá.
Còn một chữ Phù nữa không gốc từ chữ Phù trên (của chữ Hán); ấy là phù lạm viết khác hẳn và ý nghĩa khác hẳn; chỉ sự quá mức thường; phù bạc chỉ xa xôi và mỏng, nông nổi;Phù bào lại là bọt nước. Phù dân là người không làm ăn gì cả. Phù ngôn là lời nói không thiết thực. Phù phí chỉ sự hao phí. Phù phiếm chỉ sự trôi nổi không cần thiết. Phù sa chỉ cát non lẫn trong nước sông. Bãi phù sa sông Hồng là bãi đất giữa sông do phù sa bồi nên. Phù sinh chỉ đời người trôi nổi trong chốc lát. Phù thạch là viên đá bọt. Phù trầm lại chỉ nổi và chìm. Ai viết hư văn chẳng ra gì, không nên cơm cháo gì, các cố mắng là phù văn. Ai có nghi thức không cần thiết, cũng bị các cụ hạ luôn câu chữ câu nệ, phù văn dậy cho mà biết.
Cái chàng Phù Vân xem ra chơi chữ. Phù Vân là đám mây nổi, nhưng cũng chỉ của cải đó mà mất rồi. Phù Vân xưa thường cặp kè với anh Phù Vinh chỉ hư danh, vẻ vang hão! Chắc là có ý tứ gì chăng mà lấy bút danh như vậy? Hay là anh thân vận bèo dạt mây trôi, chốn xa xôi ngứa tay làm bài luận, chứ cái tên Phù Vân cho một người đàn ông thì thực èo ọt quá chừng.
Còn một chữ Phù thứ ba viết khác nữa, cũng vay từ chữ Hán. Chỉ cái thẻ tre của mấy quan lại ngày xưa. Phết chữ ấy vào mấy tờ giấy, dán đại lên góc nhà là thành cái bùa chú dọa ma cà rồng. Đi với chữ thủy thành ông có phép thuật. Đi với chữ ứng tạo mệnh trời hạp với ý đời: Phù ứng.
Chữ Phù thứ tư (viết khác) đẹp nhất, ta cũng lấy luôn của ông Trung Hoa. Phù Dung là tên một loài hoa rất đẹp, song sớm nở tối tàn. Đi tán em, hạ một câu rẻ tiền: -Em như đóa Phù Dung! Có ngày, một là cô ấy chết sỉu, hai là mình bị ăn liền một cái tát mà lên cơn dở hơi!
Còn một từ viết khác nữa, chỉ một loài vật lởm khỏm, nhỏ bé; cứ tối tới là lao vào đèn bay quanh rồi chết bất đắc kỳ tử. Đã thế ta mượn đẹp** của ông Trung Hoa và có từ Phù Du, khối thi sỹ mang vào thi ca, chuyện kể cho đủ lớp người.
Nhớ ngày nào, nằm bên cha nghe gió hè kẽo kẹt bên lũy tre làng. Nắng hè xói qua bóng lá và con trâu buộc bên phành phạch quạt tai đuổi ruồi muỗi, soàn soạt nhai lại những gì nó ăn từ sớm. Ông lấy cái quạt giấy hoa lên không khí một vòng, vẽ chữ mã chạy song hành bên chữ khác mà tôi không biết: Người giữ ngựa đấy con ạ! A, cái chữ ấy ta thường có thêm cái tên rất mơ mộng là Phò Mã chỉ rể của vua. Tôi khi ấy rất thắc mắc vì sao có chuyện chuyển đổi sinh thành lạ như thế? Từ anh chăn ngựa, địa vị rất thường thàng anh phò mã cao sang. Hay là cái anh chăn ngựa thì cũng rứa như cái thứ ngoại tộc lẫn vào nhà mình? ấy là theo quan niệm xưa. Nhưng vẫn còn là đẹp.
Chẳng thế ước mơ lấy vợ đẹp từ khi còn sáu tuổi làm Phò Mã của tôi sao mà thơ ngây thế. Công chúa thì phải đẹp là cái chắc! Phò Mã! Đấy là một giấc mơ êm đềm cổ tích của tuổi thơ tôi.
Vậy xuất phát điểm hai chữ phò và phù khác nhau. Thế mà lớn lên tôi lại nghe người ta dùng cả hai từ ấy theo một nghĩa. ấy là khi người bảo Phù Lê, người kia nói Phò Lê! Tôi cứ thắc mắc mẫi trong sự thiếu hụt về tri thức của mình.
Cái sự can qua cũng nhiễu sự lắm. Gần đây, may sao, nghe một ông bậc chú ở Paris mách: Đằng ngoài gọi Phù. Đằng trong phải gọi chệch là Phò. Vì cái cô chúa, bà hoàng, hay cậu công tử vớ vẩn nào đó của chúa Nguyễn mà sử quên ghi lại. A! thật có lý khi người ta bảo: Phò vua diệt Trịnh cũng tương tự như câu Phù Lê Diệt Trịnh.
Dẹp cái sự thắc mắc rỗi hơi của tôi đi, thì trừ việc đàng ngoài đàng trong ra Phò và Phù hoàn toàn khác nhau ở Gốc Hán, không có ý tứ gì cả ngoài cái ý chân, nghĩa tử tế của nó ở những giai đoạn lịch sử khác nhau.
Một ngày sau chiến tranh, tôi lang bạt nơi núi thảm rừng xanh hơn mười năm trở về Hà Nội. Tới ngõ Huế tối mù tắt điện chợt nghe tiếng ai quát: "Mấy con phò đi đâu mà mắt như mù đạp thế?"
Tôi giật mình vọt nhẩy bên đường. Thì ra cách tôi sải tay, có mấy cô đi qua vỉa hè đụng phải một ông trẻ nằm khểnh trên một cái chiếu bên hè.
Nhà tôi cuối phố Huế rẽ vào. Xưa im lặng như một vùng xa khuất hương thôn. Sau có hơn chục năm xa cách nơi đây đã thành chợ, ồn ào tụ họp kẻ tứ xứ giữa trời.
Suốt mấy ngày tôi phát hiện ra nhiều cô gái, thằng cu bây giờ tên là Phò thế. Này con phò kia. Thằng phò kia! Tất tần tật đều là Phò. Tôi đem chuyện đó ra hỏi mấy đứa bạn không đi bộ đội ở nhà. Chúng cười ồ lên và bảo: Cái thằng ngỗng ơi là ngỗng (dốt ơi là dốt). Nó bảo: "Phò tức là con Phò Phạch, con gái làm tiền, đứa điếm!"
Hà Nội sau chiến tranh bắt đầu sinh ra ở đâu mấy cô điếm mà Hoàng Hưng đã có lần đưa vào thơ:
Tuổi ba mươi như con trẻ/ Mất tân vì cô điếm ế Mưa Đêm - Thơ Hoàng hưng)
Cái từ Phò Phạch chỉ gái điếm tôi biết từ ngày đó và không biết ngọn nguồn tự đâu raá?
Sau này học viết văn, tôi cũng chú ý tìm hỏi cội nguồn mà chưa thấy, nay vẫn chưa thấy.
Đò ơi, có ai sang sông chỉ cho tôi nguồn cội của nó không?
Cứ như thế, cả khi chỉ ra những giá trị không thật, giả như một cô gái mất trinh, một cô gái điếm, người ta dùng từ Phò với một cái nghĩa mới. Đồ Phò đấy mà - chỉ đồ giả Jin. Thằng phò, chỉ một gã đàn ông không ra gì.
Lại tệ hơn khi họ nói: Con điếm phò!
Khốn nạn con người, khốn nạn cho một thân phận, một kiếp bèo dạt mây trần, đã điếm lại còn phò!
Và Hà Nội khi đó tràn đầy những cái lẩn láy như vậy:
Xe Phò, Vải Phò, Thuốc phòà.từ thế giới ngôn ngữ đường phố thoắt nhiên chen vào cuộc sống đầy dãy chân giả, lẫn lộn yêu quái và nhân thần. Sang tới Đức, xem những phim sau thế chiến, vì tồn tại, người ta cũng lộn xộn chẳng kém, cũng buôn lậu, đĩ điếm, trộm cắpàtừ lóng. Lòng vơi đi nỗi buồn.
Từ Phò với nghĩa xấu xa ấy, trở nên một từ thông dụng, không chính thống, nhưng ai cũng biết và hiểu, nhất là ở thế giới của sự nói lái, chơi chữ và đàng hoàng bước vào một số ít truyện ngắn diễn tả các nhân vật dưới đáy xã hội.
Phò Mã đâu rồi cái ý nghĩa tử tế và cao trọng của nó?
Tôi vĩnh biệt ảo giác tuổi thơ chấp nhận một từ như thế, có trong sự thật phũ phàng của đời sống và sự mới mẻ của ngôn ngữ, từ đời sống bước ra.
Đó là một sự thật. Dù có cay đắng của giấc mơ cũ, nhưng phong phú khi nó thay đổi cho chữ Phò với hai nghĩa giản đơn từ nguyên thủy; chỉ có vai trò một trợ động từ và một trợ danh từ.
Sự thật ấy đã có thêm một từ ở ngôn ngữ của ta, không sang trọng nhưng thay đổi liên tục từ tính từ, trợ động từ, danh từ và biểu tượng: Anh cứ làm cho thật phò vào thì mới có lãi! -Đấy là một lời dặn của một người bảo tôi khi dự kiến chế khóa ở Hà Nội bán.
Ngày nay người ta ít dùng từ Phò để ghép vào một từ nào đó trong sử dụng ngôn ngữ nói về một vấn đề nghiêm chỉnh trong các cuộc họp, nghi lễ sang trọng. Đa số chữ Phò được nhắc tới như một sự thật xấu xa nào đó. Và sống chung với những tệ nạn khác của cuộc sống.
Vĩnh biệt mộng Phò Mã tôi ơi!
Vĩnh biệt một tiếng Phù đầy nghĩa khí và tình người ai ơi!
Có nhắc đến sự giúp đỡ ai đó, người ta thường dùng tiếng thuần Việt. Còn chữ Phò và chữ Phù trên mấy cuốn sách truyện về lịch sử, giữ được vẻ đẹp trang trọng ngày nào.
Đã lâu lắm rồi. Hôm nay tôi lại nghe lại một từ Phò ở trên thế giói bao la tiếng chíp chíp vô thanh của làn sóng internet và con tim tôi chợt nhói buồn vô tận.
Làm sao tôi buồn?
Đó là tiếng Phò được đặt trong ngoặc kép, nhắc đi nhắc lại trên một văn bản, trong một cuộc hội thảo do một nhà văn, người Việt Nam, ít nhiều có danh tiếng viết ra. Nó lại được thích thú nhắc đi nhắc lại, nhân danh trên một ý nghĩ tốt đẹp, mang khát vọng lớn, bàn tới một vấn đề không thể nói là nhỏ, một đề tài được khoác Đại Danh Từ, cài trong một chủ đề bàn về vai trò của Trí Thức Việt với cái tên rất mới người ta đưa ra: Nhân Cách "Phò" Chính Thống của trí thức Việt Nam.(!?)
Tôi không thể bàn gì thêm được nữa.
Boong.Boong.Boong.
Phò... Phò... Phành phạch....
Cái chuông tre gió bên cửa đong đưa và tôi nghĩ tới người cha kính yêu của và bè bạn ông, những người dạy dỗ tôi, giúp đỡ tôi hôm qua và cả hôm nay để tôi có thể viết tiếp những dòng này.
Có thể, trong sự im lặng của căn phòng chỉ còn mình tôi, từ vô thức dội lên tiếng trâu thở cạnh dãy tre làng, trong tiếng chuông của quá khứ, đã chỉ cho tôi, từ cuộc sống vất vả cạnh những mơ ước thơ ngây phải nhận tường mặt những những gì ghê tởm và hèn hạ.
Ai ơi, có ai biết từ Phò theo biến dạng của ngôn ngữ trần gian mà thả cho tôi không?
Nước Đức, ngày 21 tháng năm-2001
- Nguyễn Văn Thọ
* Thơ Ngô Tự Lập - nhà xuất bản Thông Tin- Chuyến bay đêm tháng sáu- bài Máu Việt.
** Một cách nói quá của người Hà Nội hiện nay. Mựon đẹp: mượn rất lẹ.