Đón Xuân Này Tôi Nhớ Xuân Xưa

Phươngđiềnguyên

 

"Hồng Hồng, Tuyết Tuyết
Mới ngày nào chửa biết cái chi chi." (DK)

Dương Khuê bấm đốt ngón tay thấy hai cô hàng xóm còn bé tí mới ngày nào, mặc mũi lọ lem, cứ đòi thi sĩ ẵm bồng lúc kêu bằng chú, bác. Hai thôn nữ mang dáng dấp bé thơ hoa mộng, vòi dĩnh bánh kẹo mỗi khi ông đi đâu xa về...

Và thi sĩ không khỏi giật mình lúc trở lại quê vào dịp Tết thăm mồ mã ông bà, ông thấy hai cô bận rộn dọn dẹp nhà cửa đón xuân như mọi người trong làng đang lo dựng nêu, gói bánh chưng bánh tét. Trên bếp, những ngọn lửa vàng đang le lưỡi liếm sáng nồi nấu bánh đó đây bên hàng xóm. Gần cột rơm bên chái lá, hai cô cháu gái khi xưa cũng bận rộn không kém ai. Gương mặt ửng hồng rạng rỡ, cười nói tíu tít. Thi sĩ chợt thấy thời gian cô đọng phút giây, rồi trong thoáng chốc, nỗi lòng xa xăm ngẩn ngơ:

"Mười lăm năm thấm thoát có ra gì
chợt ngoảnh lại đã đến kỳ tơ liễu."

Thời gian trôi qua như cơn mê, nhẹ nhàng im tiếng... Trong bộ áo tứ thân hồng, trắng, quần lụa đen; đầu chít khăn mỏ quạ vàng, thật đáng mặt đương thì xuân nữ.

Có phải Hồng, Tuyết ngày nào ta ẵm?! Nét đẹp đan thanh, chanh cốm. Như cánh hoa mắc cỡ, óng ánh tơ nhung ngày nào. Giờ như hồng như huệ khoe sắc, óng ả, tươi mát, e lệ mà gọi mời. Tuổi trẻ phát tiết dáng đi, trong ánh mắt đu đưa, nụ cười hàm tiếu, dù không thuốc phiện cũng đã say mơ... Ông chợt bồi hồi nhớ lại:

"Ngã lãng du, thời quân thượng thiếu,
Quân kim hứa giá, ngã thành ông!" (DK)

Khi ta đi chơi thì các nàng còn quá trẻ. Vắng quê, xa làng xóm mười mấy năm. Nay đâu còn hái hoa bắt bướm dùm các 'cháu'. Nay, ta về thăm quê dịp hội xuân thì các nàng đang thời sang ngang, tuổi mộng mơ đôi lứa.

Ta, lòng như tháng Chạp tuyết trắng, mà các nàng như những loại cây dogwood đổi lá đang xuân, diễm lệ tươi mát tháng Năm (mượn câu chồng già vợ trẻ của Mỹ: "May and December.")

Cái lãng mạn của thi sĩ quá hay. Người viết tạm mượn thơ của thi sĩ để nói về thời gian thoáng qua như chiếc bóng. Ba trăm sáu mươi lăm ngày mấy chốc, chỉ như giấc "Mộng Lớn" hay "Mộng Con" của Tản Đà! Vừa mới Đinh Sửu, vút qua, rút vắn thời gian đến Mậu Dần... rồi Nhâm Ngọ, mà cả phút giây cộng lại trở thành cái lớn rất thoảng qua.

Giờ này, nơi quê hương giàu thì tưng bừng đón xuân lớn, gia đình nghèo cũng gói ghém công nợ, cố mua cho con cháu manh quần tấm áo mới. Nhân dịp này, xin nói đến các cách đón xuân của người xưa như Yên Đổ (YĐ) và Tú Xương (TX)... coi hai bậc tiền bối đón xuân xưa ra sao nơi đất Bắc.

Tết xưa và nay cùng chung một phong tục trong văn hóa Việt, cũng lễ gia tiên, rước ông bà, hoa mai, vạn thọ nên mới 24 tháng chạp; sau khi đưa ông Táo về trời; thì nhà quê miền Bắc, mọi người vội vã họp chợ Tết ngay. Đời sống dễ chịu, không nhu cầu nhiều cái tiện nghi vật chất. Chợ có mái ngay thành thị thì nhất, không có, họp nơi đồng trống vùng quê cũng xong thôi:

"Tháng chạp, hai mươi bốn, chợ Đồng,
Năm nay chợ họp có đông không?" (Chợ Đồng. YĐ)

Thi sĩ hỏi chỉ cho có, vì Yên Đổ cũng đã nghe lao xao tiếng mọi người đi về có mưa phùng len rét sang xuân: thiên hạ bôn ba cố thanh toán nợ nần lằn nhằn năm cũ:

"Hàng quán người về nghe xáo xác
Nợ nần năm hết hỏi lung tung." (YĐ)

hay những nhà quá nghèo bữa đói bữa no, cái lo từng ngày một thì:

"Chị hỡi chị, năm nay túng lắm,
Biết làm sao Tết đến nơi rồi." (TX)

vì nhà nhà:

"Ai ai mà chẳng rước xuân sang." (YĐ)

để thấy cái ấm cúng, tổ tiên cha mẹ đã khuất về họp chơi với con cháu:

"Hương khói nhà ai cũng ngạt ngào." (YĐ)

Mà nếu chẳng may, chẳng có tiền... thì xuân vẫn tự đến:

"Tối ba mươi, nợ reo tít mù, ấy mới Tết,
Sáng mùng một, rượu tràn quí tị, ái-chà xuân." (TX)

thôi thì:

"Cũng liều bán váy, chơi xuân." (TX)

Tuổi trẻ của liều lĩnh, ước mơ. Trong xã hội xưa trọng nông, sản phẩm nhà quê chỉ lúa gạo khoai ngô đạm bạc; thức khuya dậy sớm quần quật với mảnh đất luống rau, con còng con ngoé; là bạn thân của đôi trâu, áo lá chầm che mưa, đầu đội nón cũ năm này tháng nọ tránh gió nắng. Cái mộc mạc hòa theo nhịp thở, len theo thể xác đến tâm hồn; tỏa ra ngọn cây cọng cỏ, qua ao cá, giồng khoai. Chó nhà ai ăng ẳng, chun qua vách lá rách... gọi trăng trở lại cho em bé đùa vui.

Thiên địa tuần hoàn cũ đến mới, không mời, nào gọi, cứ tự nhiên như nhiên:

"Không dưng Xuân đến chi nhà tớ!
Có nhẽ Trời nào đóng cửa ai?" (TX)

Ngoài không gian hẳn có mùa xuân? Chắc hẳn là không! Xuân, Hạ, Thu Đông chỉ dành riêng cho quả đất có loài vật làm người. Trong khoảng mịt mù vô tận ngoài quỹ đạo kia, còn là một thứ xa lạ thiên nhiên, mà vòng quay quả đất tạo sự đổi thay thời tiết.

"Tìm xuân, dễ biết xuân đâu tá?" (YĐ)

Cây cỏ nảy lộc đâm chồi theo ánh thái dương nồng ấm, trở già cổi, lụn tàn; ngã rạp xuống thành mùn đất, tro bụi - hóa phân bón cho thứ khác vươn lên, tiếp tục vươn lên và tồn tại mãi.

Từng thế hệ đời người như sinh vật không cứng, mãnh mai, co giãn dân số theo thời gian, yếu mềm, dễ chết, theo mệnh... Yên Đổ đã từng hiểu quy luật sống, nên tận dụng ngày trên dương thế, hãy vui với hàng xóm láng giềng, uống vài chung rượu với bạn bè quây quần dịp Tết:

"Uống rượu tường đền được mấy ông?" (YĐ)

Hay sang hơn, dịp bằng hữu quí lâu ngày gặp lại, ông uống vài chung rượu Hoa Đà với anh em để cảm thông cái xa cách, gợi sảng khoái lên cao:

"Bước qua năm cũ, sang năm mới
Chén rượu Đồ-tô hẳn ngọt ngào!" (YĐ)

Cái vui xuân của các thế hệ trước không chắc xa hơn thôn xóm làng xã. Nơi có hào cá, lũy tre, nhà tranh vách đất, mộc mạc bình dị; không xe, đi lại bằng cáng, võng là sang. Đời trước chưa cần văn minh rối rấm, cái phiền nhiễu, ồn ào. Chỉ đơn sơ, chân đất... nghèo mà vui:

"Đì đẹt ngoài sân tràng pháo chuột,
Loẹt loè trên vách bức tranh gà." (TX)

Tập quán của ta rất thương trẻ nít. Cũng như mọi nơi thôi. Nhưng có điều quá nghiêm theo kiểu: "thương cho roi cho vọt, ghét cho ngọt cho ngào," nên nhiều bậc cha mẹ của chúng 'lạm dụng' điều đó dạy con cháu quá đau... Thì đây, trước thềm năm mới, cha mẹ thương con lo manh quần tấm áo. Nếu nghèo không có thì ai chả xót xa! Cho nên đồng tiền tặng vào dịp Tết cũng là một hình thức ngợi khen lòng hiếu học, lễ phép ông bà, khuyến khích đạo đức; vừa tỏ lòng quí mến của người lớn...

Lì xì là một phong tục của ta mừng quà trẻ nhỏ - dạy chúng biết dùng... tiền [để đánh bầu cua] - động lực tập chúng biết chúc thọ cụ già, mong người lớn thăng tiến. Con cháu là niềm vui 'ngọt đắng' của cha mẹ, ông bà mọi thời. Hay cách lì xì cũng kích thích sự hy vọng đơn sơ đó của người cho...?

Mời quí vị thử viếng thủ đô miền Nam trong những ngày cận Tết trước năm 1975.

Vòng quanh chợ Sàigòn; trước bùng binh Quách thị Trang là nơi nghỉ chân, tìm việc, hẹn hò của đủ mọi hạng người; lúc này cũng được căng nhiều biểu ngữ, cờ, và những chùm bông bóng Cung Chúc Tân Xuân. Một công viên có vẻ như rảnh rang, để loãng đi cái bận rộn tấp nập của các hàng bánh mứt dựng nhanh lên chung quanh chợ Bến Thành trước ngày đưa ông Táo. Phía cửa Đông vòng qua cửa Bắc, luôn luôn là các hàng mứt, bánh tây Lubico, kẹo, pháo, kem Hynos, Perlon và 'hầm bà lằng" những thứ quà Tết như khô cá thiều, lạp xưởng... đồ khô biếu tặng nhau của người mua muốn tặng quà.

Bước qua cửa Bắc chút xíu là khu đường Tạ Thu Thâu chuyên bán hàng vải, quần áo... son phấn nhập cảng. Là một trong những cửa hàng góp thêm phần thanh lịch với Charner, Passage Eden cho các cô gái Sàigòn hoa lệ có thêm nét đẹp nhí nhảnh, mời gọi, kiêu sa, hay dỏm dáng.

Khu cửa Nam, từng ô chữ nhật rộng hơn, bán dưa hấu từ các tỉnh miền Tây đỗ hàng về. Có Tết là có dưa, và dưa mang cái không khí Tết đến.

Đặc biệt cửa Tây không nới gian hàng vì sát đường Lê Lợi, vẫn đặc biệt là khu trái cây: bom, nho, hồng... nhập cảng và nội địa. Bước qua bên kia đường là các tiệm vàng... tấp nập nhộn nhịp người mua quý kim cùng nhẫn cưới cuối năm.

Xa cảng miền Đông, miền Tây vội vã tranh "tài" nếu là xe đò đưa khách về quê. Xe hàng bận rộn tải hàng cho các chợ An Đông... Cầu Ông Lãnh... Của ngon, cái đẹp miền quê thì Sàigòn, Chợ Lớn hưởng trước. Chợ Lớn như một China town bên Mỹ, thêm chợ Bình Tây bán gạo Nanh chồn, Nàng hương, nếp Bến Lức gói bánh tét thơm ngon, hay rượu đế Long An, người sành điệu chịu uống loại rượu rót ra ly sủi bọt tăm này.

Còn về các đấng nam nhi, sau khi mua quà mứt theo lời bà xã dặn, mà nếu có bả theo thì làm sao ngắm gái dọc chợ hoa đường Nguyễn Huệ. Chắc bả cũng quên ngắt véo vì hoa mắt đang lựa bông các miệt Bình Chánh, Thủ Đức... đủ loại từ ngoại ô đưa lên thủ đô bán để hốt tiền Tết. Bên hoa và thiếu nữ trong chiếc áo dài, hoặc quần áo Âu đẹp mặn mà như nhau. Người lựa hoa như hoa dựa người dễ gặp nhau ưng ý - cùng chung về nhà thêm chút phong lưu.

Hoa huệ trắng tinh như tấm trinh cô gái về nhà chồng đêm tân hôn. Cúc, mẫu đơn, thược dược, thủy tiên, hướng dương cho thêm hạnh phúc mà quý phái; vạn thọ cho cha mẹ sống trăm năm. Ô, hoa mai vàng ánh rực rỡ như miệng cô gái đang cười, cành cong theo tay uốn... trông giống như vành môi cô đang nũng nịu, giận hờn... vì đã có người tranh mua.

Năm cánh thường tình nhi nữ! Đốt gốc chút, nhặt bớt lá để ra hoa kịp mồng một. Nở tám, mười cánh càng phát tài lộc... yên chí thong dong suốt năm.

- "Mời cô Hai mua bó gleieul hồng thắm này, hoa này cũng đẹp như cô, cô Hai." Anh bán hoa sành tâm lý gọi mời với nụ cười cầu tài.

Cô gái đi cặp với bạn trai, mặt rạng rỡ câu khen, cầm vui, ngắm hoa ưng ý cho buổi họp mặt đêm nay với người tình vừa nghỉ phép về từ vùng hoả tuyến. Nàng sung sướng đành trả tiền không hạ giá thấp một câu.

Người đâu đông thế. Từ lục tỉnh, miền Trung, Phước Long, Cà Mau? Từ các con hẽm xóm lao động Xóm Chùa Tân định, Tân Bình, Bàn Cờ...? Choáng váng ngộp thở. Họ nô nức - cái háo hức chung của những ngày cuối năm. Mọi người cũng mệt... Thanh Bạch, Brodard, Givral, Thanh Thế, La Pagode, Continental đầy nghẹt người ngồi nghỉ ngơi ăn uống. Rex, Mini Rex, Đại Nam, Majestic, Lê Lợi... Nguyễn văn Hảo từng lớp người chen coi.

Pháo đã nổ chừng mực, khét mùi thuốc súng như biên giới, chiến khu D, Nước Vàng Phước Thành, Bù gia Mập, Tánh Linh, Mộc Hóa, Suối Máu... Nhưng mọi người quen, quên... cũng như tạm gát cái nóng bỏng chết chóc trong cuộc chiến, chỉ lo những ngày này. Người ta đưa nhau xuống phà, hoặc ghe, vượt sông Bến Nghé qua Thủ Thiêm: 'ăn chè' Cầu Hàng hoặc thịt vịt xiêm hấp rau răm, uống đế Long An, hay Hennessy.

Bên đây là vùng quê thành thị, ta vòng theo đường đá đỏ về Cát Lái. Không khí thanh bình với những con trâu nhẫn nhơ bên đụn rơm gần chuồng có dán giấy hồng điều, viết chữ nho. Ngọn cao xanh mướt đã được hái trái đem qua chợ Bà Chiểu bán Tết, giờ chỉ còn những tàu lá lã lướt ngọn xuân phong.

Gần đó, người về Thủ Đức ăn nem nổi tiếng; đến quán Con Gà Quay ăn xôi chiên giòn, ngon hơn cơm thố hầm gà Chợ Lớn. Hay vô tuốt quán Con Nai Vàng nằm trong thôn, chủ Pháp, có món rau Chateaubrian xanh, trắng, đỏ, ăn với beefsteak ướp tỏi thơm lừng. Chung quanh cây kiểng thắp lồng đèn, gốc dán câu chúc Tết. Thủ Đức hoa mai nhiều lắm rồi, từ miệt quê Bình Điền, Long Phước đem ra. Có những chậu tứ quí, hoa đỏ như châu sa.

Dọc đường, người bán chen lẫn 'rừng' mai di động, và có những cây mai 'biết chạy ngờ ngờ'... đâu đó trên xe, chủ mua đưa về đón Giao Thừa.

Mồng Một - Xác pháo nổ đêm ba mươi đón Giao Thừa, nghênh xuân, bói tiếng nổ thanh, nhanh; giấy hồng ngập lối hàng ba. Từng đống rác màu nằm vương vãi lối đi về. Càng nhiều đỏ càng hên, gia đình nhiều lộc may. Vẫn còn đó để chào đón khách đến thăm mùng hai cho vui mắt. Gia đình quây quần ngày mùng một, chưa đến thăm nhà ai - vì nếu họ rong năm đó sẽ đổ thừa tuổi kỵ.

Gà luộc, rượu nếp than hay đế, giấy tiền cúng gia tiên, đất đai... Kẹo, mứt, hột dưa đầy trong quả chờ ngón tay nhỏ bé của cháu bé bốc ăn. Cả nhà ăn sớm để tụi nhỏ đi dạo phố với chúng bạn. Chủ gia đình nhâm nhi ly rượu... chờ khách,

"Chén rượu say rồi, nói chửa say." (YĐ)

Mà Tết ai có kỵ say đâu. Các bà cắt bói quả dưa coi đỏ không. -"Đỏ, dưa cát, tối nay gầy sòng sẽ thắng đó ba nó... Mai mua số đề..."

Mồng Hai. Người người qua Chợ Nhỏ rẽ vào đình Phong Phú vái van, cầu tài, sự nghiệp... Của lễ cúng bánh ít, bánh tét miền quê cổ truyền - vì thần Trần Hữu Trang là vị phù hộ cho nông nghiệp...

Họ ngược về Biên Hòa lên núi Châu Thới, Bửu Long, không khí tươi mát thanh khiết gió xuân. Lắc lắc xin một lá xăm tình duyên hay làm ăn, hùn hạp theo lời thánh dạy. Ở đây đã thấy nhiều đoàn xe hành hương chờ khách thập phương đi lễ đình chùa. Mọi nhà chưng bưởi Biên Hoà có dán chữ Nho phúc lộc thọ bằng hồng điều. Chun cầu xe lửa, đường vô đình Ông (Quan Thánh) tấp nập người, hai đoàn múa lân râu đen, râu bạc đầu năm đang trổ tài múa theo tiếng trống "lùng tùng xà." Ô, ông Địa mặt mày tươi rói, hí hửng cầm quạt giấy phe phẩy như chưa từng được vui hơn. Cười chành bành hoài một kiểu vậy ông? Hay ông mang mặt nạ?

Tiếng pháo làm lân hăng tiết, cộng thêm tiếng chập chả làm căng dây thần kinh tai, nên hai mắt lân muốn lòi ra ngoài. Nhưng hay thật, mắt nó vẫn láo liêng vẻ mừng vui. Đình treo tiền nó leo thoăn thoắt như chưa thấm mệt. Khách vô trong, những khoanh nhang tròn to rộng như chuông-nia, muốn chụp xuống đầu người hay đụng đất; ngộp thở mà mọi người vẫn tủm tỉm, nghiêm trang, xin xăm đoán thánh ý.

Mùng Ba. Cái tưng bừng đùa ra quốc lộ 15, đi Vũng Tàu sau những ngày nhộn nhịp trong thành phố, hay inh ỏi ở miền quê. Xe đò, xe lô mặc sức tăng giá đưa đón khách thăm viếng Tết. Ba ngày này mà... các chú tài, viện cớ móc thêm tiền. Khách cũng không muốn càu nhàu lôi thôi mấy ngày Tết. Họ xuống bến gần chợ ăn bánh khọt nhân tôm đổi vị những ngày ăn thịt kho tàu, dưa giá. Các cô thích đậu đỏ bánh lọt, bình dân vậy mà hể hả... các cháu chùi miệng lia vì nút bong bóng bể.

Các đoàn xe đủ loại ầm ì đã có mặt. Họ vòng chân Núi Lớn, coi nghề hạ bạc đang phơi lưới hong ghe, bài bạc. Khách hành hương Thích Ca Phật Đài luồn lách, chen chân nhau qua đám hành khất đầu năm hốt bạc cắt của người bố thí chút phước đầu năm.

"Trải bao trăng gió xuân già giặn,
Trời dẫu già, nhưng núi vẫn non." (YĐ)

Qua Bãi Trước, có nhà hàng Pacific uống cốc Martel cho ấm gió, ngó hàng dừa cỗi lả lơi ngọn; đàn còng bị các cô rượt, chụp bắt; lúc đàn ông dụi mắt tìm chem chép... dùm thiếu nữ. Không khí đang chuyển động, không trầm lắng như trước Tết. Tiếng gầm, rú mọi loại xe hộc tốc ra Ô Quắn. Không sao, gió thổi bay ô nhiễm. Họ chạy ngang Thùy Vân tắm biển bên kè đá mà sạch, khuất sau tảng đá là những nụ hôn trao nhanh. Họ cởi quần áo trên xe hay sau kè đá, đủng đỉnh, thân hình sáng láng sau những ngày dài phè phởn rượu thịt... Khát lên quán Roche Noir uống "33", xá xị hay rượu tây rồi hướng về Bãi Sau.

Nhà nghèo nên vẫn bán buôn dù Tết nhất của một số dân buôn tảo bán tần: Hột vịt lộn, sò huyết, cua nướng muối chanh mà các hàng quán ven biển cũng hơi vắng khách vì người bán dạo.

Ngược lại, dân có tiền thì tự do xài tiền theo ý. Nằm phơi nắng xuân hoài cũng hơi phí của. Gái xuân lồ lộ với bộ bikini nhỏ như lá bàng, các "chàng Vọi" sóng đôi làm bodyguard. Họ tung nước vào mặt, lặn hụp bốc... cẳng nhau. Cái cười nắc nẻ hay la thét ơi ới... Tết tắm biển xả xui, rửa cái ứ động hôm qua...

Các đồi núi xanh, đỏ, vàng, nâu nhấp nhô khoe sắc, đang bì bõm trên sóng ầm ào. Họ như muốn trút ra xa cái 'bad luck' trên thân năm vừa qua vào Thái bình Dương.

Mắt đã cay vì nước biển mặn, hơi đo đỏ vì nhìn lâu, cứ lấy cặp kính đen mang, thỉnh thoảng liếc người...

"Làn sóng liếc ngang đôi mắt phượng." (YĐ)

Rồi nhìn luôn trời, mây cho tự nhiên. Ngước lên, ngọn hải đăng không quét giúp được tí nào ánh sáng cho rõ hơn, vì ban ngày mà trời không sáng rực.

Thế là các bạn cũng đã hồi tưởng lại kỷ niệm Tết ở Việt Nam. Ở Mỹ, đâu ai chuẩn bị gì nhiều. Có đủ cái ăn quá, các chợ Á đông dư thừa món ăn hiếm, không cần đòi hỏi trí nhớ sắp đặt chương trình ăn Tết như thế nào. Mà ngày nào cũng như ăn Tết, thì còn đâu hào hứng!

Người hải ngoại chỉ Tết cho có lệ theo truyền thống. Ngày lễ hay phong tục muốn còn mãi thì phải nhờ cộng đồng, nhất là anh chị em sinh viên đang tuổi lớn, có lòng duy trì văn hóa, ngôn ngữ Việt...

Người viết trìu mến chúc bạn đọc một năm không vất vả vì bills, có tiền đều chi... để lì xì người thân ở Việt Nam. Và trong lòng ghi khắc vào tim: Việt Nam mãi xanh.

Ý Xuân

Cho rừng hoa trổ vui đồng,
cho lung linh nắng, tóc hong trải dài.
Cho vàng thêm nụ cành mai.
Cho ai duyên thắm kết hai họ cùng.
Cho xanh nồi lá bánh chưng.
Cho mình rượu pháo, đốt mừng đầu năm.
Cho qua lỗi cũ, sai lầm.
Cho rong vó ngựa viếng thăm lưng đồi,
Cho vung vẻ sóng tay đôi;
Cho điều lạc thú để trôi giận hờn...

Lì xì quà đợi trẻ thơ,
chờ lân dây pháo treo lơ lững nhà.
Xe chờ khách thập phương xa,
chờ dâng nhang nến Ông Bà ngày xuân.
Bạn chờ họp mặt tưng bừng.
Bông chờ nở rộ - chấn hưng lòng người.

Tình chờ chụp cảnh hai mươi,
mặt cười rạng rỡ ghi tươi dấu nồng;
mấy năm sau nếu... tách sông,
đổi đời thề cũ, nhớ... trong hôm nào!

Ta chờ... hy vọng biết bao:
thấy dòng sông cũ. Mắt trào mừng quê! [PĐN]

 

Phươngđiềnguyên