Tản Mạn Năm Sửu Về Chuyện Tru

 

Trong m lịch th người ta dng phương php thập nhị chi, hay 12 con gip để tnh chu kỳ cho năm. Sau năm T của 2008 th đến năm Sửu 2009. Do đ năm mới sẽ l năm Kỷ Sửu, tức năm con tru. Trong cc loi gia sc gần gũi với nếp sống sinh kế của x hội đồng qu Việt Nam th tru l loi sc vật rất hữu ch cho giới nh nng cy cấy ruộng đồng. Việt Nam l xứ vốn sống nhờ nng nghiệp qua hng chục thế kỷ, loi tru đ chia sẻ cng con người những nỗi vui buồn đồng ng, sản xuất ra la gạo nui sống người dn ta. Tru l biểu tượng cho hnh ảnh cần c, chăm chỉ, cực nhọc v khoẻ mạnh. Trong tranh của Đng Hồ cn ghi nhận hnh ảnh con tru đi st với sinh hoạt lng qu, c những ch b mục đồng tc để tc chỏm thổi tiu trn lưng tru giữa những cnh đồng la chn vng, hay bn những lũy tre xanh c những con tru được nghỉ ngơi nhai cỏ sau những giờ lm lụng vất vả.

 

tranh Đng Hồ

 

Tru l biểu tượng trong văn ha:

 

Trong nguồn kho tng văn ha nghệ thuật cn c mười bức tranh tru được gọi l "Thập mục ngưu đồ", vẽ con tru v những ch mục đồng, m tả thứ tự qu trnh diễn biến trong tm thức của người vận dụng sự hnh thiền trong cuộc sống. Thực vậy, Thập mục ngưu đồ l mười bức họa chăn tru nổi tiếng trong thiền tng, tương ứng với qu trnh hnh đạo của một người pht nguyện đạt đch điểm gic ngộ. Mười bức tranh ny c thể xem l biểu tượng r nt nhất khi trnh by những tinh hoa của phi phật gio đại thừa.

 

 

Hieu-hoc_den-trang - Share on Ovi

Hội họa nghệ thuật về tru

 

Đ l trn phương diện hội họa c sự đng gp của loi tru cho nt văn ha. Trong văn học hay phim ảnh nghệ thuật, hnh ảnh của tru bng bạc trong v số tc phẩm, đơn cử v dụ như:

 

Trong tc phẩm Ma Len Tru trong tập truyện nổi tiếng Hương Rừng C Mau của nh văn Sơn Nam, kể về cuộc sống của những người nng dn miền Nam vo đầu thế kỷ 20. Hằng năm khi ma mưa về, nước trn ngập mọi nơi, c những người lm nghề "len tru" hay giữ tru, đưa tru đi tm cỏ để sống qua ma nước lũ. Theo nh văn Sơn Nam cho biết như sau: "len" trong tiếng Min c nghĩa l đi tự do, "len tru" c nghĩa l cho tru đi tự do. Ở đy nước lụt, nước lụt từ 1m đến 4m. Người ta ở nơi lụt, người ta khng c chỗ ở l phải dời chỗ, v tru cũng khng c chỗ ở cho nn n phải đi đến những vng đất cao để c cỏ cho n ăn. Ở nh tối n ngủ khng được, ngủ với nước sao th m ngủ được, v trưa th lm sao cho n ăn, cỏ đu ra m cho n ăn. Người nui tru, chủ nh c tru, phải đưa tru đến vng đất cao. Lm sao người lm ruộng nui tru? Muốn nui tru th phải la tru đi. Ngy thường trời nắng, nui tru trong chuồng. Đến ngy trời mưa th phải la tru đi. V vậy cho nn phải đem tru đi chỗ khc. Đưa tru đến vng bảy Ni. Nhưng n xa nh mnh đến 30 40 km, xa qu sao m đưa đi. V vậy, mnh phải đưa n đi lng vng, ăn hết cỏ chỗ ny, nước ln, th đưa tru sang chỗ khc. C khi đến ba bốn thng mới đưa tru về. Tru dẫn đi phải c người giữ. Tru khng dẫn đi th phải mướn người ta giữ. Người ngho mướn ai by giờ? Vậy th để con ci đi giữ n. Ngy trước trẻ con đi theo con tru, o quần khng c, mng mền khng c, gạo cơm thiếu, đ l cả một chuyện kh khăn. V vậy đối với chng ti dn miệt dưới, ti l dn miệt dưới, đ l một bi học cho thanh nin trở thnh người lớn. Nhưng m trẻ con ở đ khng c được đi học..."

 

Trong lnh vực điện ảnh, cuốn phim ny đề cập về kha cạnh đồng qu Việt Nam c loi tru v những ch mục đồng. Phim dựa vo cốt truyện Ma Len Tru như đ ni trn, v phim ny được đạo diễn Nguyễn V Nghim Minh từ Mỹ về Việt Nam thực hiện vo năm 2003. Ma Len Tru cho thấy nt văn ha đặc th nng nghiệp của Việt Nam, n rất gần gủi với chng ta. Phim được trnh chiếu tại Mỹ mang tn "Buffalo Boy" v tại Php mang tn "Gardien de Buffles".

 

Ni về tru, một loi gia sc rất quan trọng trong đời sống người dn qu ở một số nước thuộc vng chu , đặc biệt l tại qu hương ta. Chng cho sức ko cy nặng nhọc, tru cn cung cấp thịt v sữa. Con tru vốn gắn liền với tuổi thơ của trẻ em tại nng thn qua hnh ảnh của những ch b mục đồng, những sinh hoạt chăn tru hay len tru th rất gần gũi, vui đa với tru, tắm tru, cỡi trn lưng tru, thả diều, bn lũy tre đầu lng, bn những vựa la chn vng,... Trong sự diễn dịch bi ton hay trong nếp dn sinh người ta thường cho l người sinh vo năm con tru th chịu kh lm việc cực nhọc, chăm chỉ. Về sức mạnh th lại ni l mạnh như tru.

 

Tru đầm mnh trong nước

 

Về m nhạc, hnh ảnh con tru cũng được gi ghm qua nt nhạc m tả qua nt phong ha hay về sắc thi nng thn dn d. Ni về con tru trong m nhạc, nhạc sĩ Trần Quang Hải viết trong bi "Đầu Năm Ni Chuyện Th Vật Trong m Nhạc" khi đề cập đến nhạc cụ như ching:

"Ching l một nhạc kh phổ thng khắp Đng Nam . Người ta tm thấy sinh hoạt ching cồng tại nhiều nước như M Lai , Nam Dương, Phi Luật Tn, Miến Điện, Thi Lan, Căm Pu Chia, Việt Nam, Lo. Tại Việt Nam, ching c rất nhiều, phong ph, đa dạng được kiểm chứng qua nhiều sắc tộc : Mường, Hr, đ, Mnng, Gia Rai, Tring, X Đăng, Bahnar, Chăm, Mạ, Sting, Kơ Ho.

Thng thường, ching l một nhạc kh dng trong ghi lễ trọng thể. Ching cn c một gi trị của vật chất kh cao. Người Mường cho con gi ching lm của hồi mn c gi trị khi về nh chồng. C những bộ ching qu của người A đ được đồng bo trao đổi với nhau trị gi bằng một con voi hay hng chục con tru. Người Gia Rai sử dụng cc dn ching khc nhau trong những trường hợp khc nhau. Dn ching Trum dng trong lễ đm tru. Dn M'nhum dng trong cc lễ Tết vui, c uống rượu."

 

Theo học giả Đo Duy Anh viết trong "Việt Nam Văn Ha Sử Cương", con tru mang một nt văn ha đồng qu bnh dị, hay trong thn xm mộc mạc:

"Người nh qu khi lm việc hoặc khi vui chơi hay ht lắm. Đứa trẻ chăn tru, buổi chiều cho tru về, hoặc cỡi trn cổ, hoặc nằm trn lưng tru, nhẹ nhng cất tiếng ht rồi năm mười đứa khc cng họa theo. Những đn ng, đn b cấy la, cắt la, lm cỏ hay tt nước ở dươ trăng hoặc ban đm đập la, gi gạo, cũng theo nhịp nhng tay chn m ht để qun mệt".

 

Trong bi ht của thiếu nhi như Cnh Đồng Tuổi Thơ của nhạc sĩ Lư Nhất Vũ qua lời ca về đồng la v con tru.

 

"Em đi theo ba em ra đồng thăm la chn

Lạc gi lang thang ging cy xanh

Đồng xanh thơm ngt cnh rung rinh

M em qua cầu tre

Em thương yu qu em

M thương yu cnh đồng thơm la mới

Đn so lu lo tro ban mai

Chiều xuống tắm sng đa vui

 

Em đem cơm cho ba khi trời chưa đứng bng

Ngồi dưới ng my trời bay ngang

Cn con tru ngh th lang thang

Cỏ non tha hồ ăn

Đm trăng thu mnh mng sương trời lung linh mi cho khua sng nước

Đời m với ba cn gian nan

Th c cc con cần ngoan..."

 

Trong bi ht Con Đường Việt Nam, tc phẩm chung của hai nhạc sĩ Anh Bằng v Trc Hồ ni về khung cảnh miền qu Việt Nam c bng dng con tru gặp cỏ đường chiều, một vi em b vui chơi thả diều, Bản nhạc tả cả một bầu trời qu hương Việt Nam thanh bnh đng yu

 

"Nhớ xưa con đi học

Đường qu bin biệt mu nắng

Bướm bay như my vng

Dập dồn vui ly xm lng

Nhớ hoa bưởi sau nh

Bng tre đưa la đ

Tiếng ve ku trưa h

Thnh tiếng qu hương đậm đ

 

Đ bao năm rồi đ

Thi khng cn nữa

Bng dng con tru

Gặp cỏ đường chiều

Một vi em b

Vui chơi thả diều

C tiếng ai ca

Đưa duyn tnh tứ

Đm trăng h lớ..."

 

Phạm Duy thường dng hnh ảnh con tru trong tc phẩm của ng, như trong bi Bnh Ca:

 

"Ny em con tru gi

Nhiều năm tru vất vả

Cng với bc x nơi đồng qu

Ny em con tru gi

Nằm chơi tru nhai cỏ

Nhn những chiếc my đang cầy bừa.

Tru đừng buồn v my cầy nghe."

 

Hnh ảnh em b qu

 

Trong bi ht rất phổ thng được sng tc khoảng 1953 l bi Em B Qu, hnh ảnh con tru v em b mục đồng thật đậm nt qu hương:

 

"Ai bảo chăn tru l khổ

Chăn tru sướng lắm chứ

Ngồi mnh tru, phất ngọn cờ lau

V miệng ht nghu ngao

Vui th khng qun học đu

Nằm đồi non gi mt

Cất tiếng theo tiếng la đang reo"

 

Trong lịch sử Việt Nam, một vị vua xuất thn từ hnh ảnh ch b mục đồng chnh l Đinh Bộ Lĩnh, hay vua Đinh Tin Hong (924979), l vị hong đế sng lập nn triều đại nh Đinh trong lịch sử Việt Nam. Theo Đại Việt Sử K Ton Thư th ngi mồ ci cha từ tấm b, nn thuở hn vi rất khổ sở phải lm mục đồng chăn tru ngoi đồng ng. Cha ngi l Đinh Cng Trứ, nha tướng của Dương Đnh Nghệ, giữ chức thứ sử Hoan Chu. Đinh Cng Trứ mất sớm, Bộ Lĩnh theo mẹ về qu ở, nương nhờ người ch ruột l Đinh Dự. Từ b Đinh Bộ Lĩnh đ tỏ ra l người c khả năng chỉ huy thao lược, ở giai đoạn tuổi thơ ngi cng cc bạn chăn tru lấy bng lau lm cờ by trận đnh nhau. Trận chiến Cờ Lau của tuổi thơ lm rạng danh sử sch, chnh những ch tru của những b mục đồng đ l phương tiện gip cho đon qun thiếu nhi ấy huấn luyện trận mạc để rồi sau ny khn lớn khi trưởng thnh, ngi cng cc bạn như Đinh Điền, Nguyễn Bạc, Lưu Cơ v Trịnh T,... đ tạo nn sự nghiệp hiển hch l thống nhất sơn h, dẹp loạn 12 sứ qun ln ngi Hong đế. Đinh Tin Hong l vị hong đế đặt nền mng sng lập nh nước theo m thức tiu biểu cho sự lnh đạo trung ương tập quyền đầu tin ở Việt Nam, lấy quốc hiệu l Đại Cồ Việt.

 

Ruộng nương tru cy

 

Nguồn gốc của loi tru:

 

Qu hương chnh của loi tru l vng Nam v vng Đng Nam . Tru nui khi trưởng thnh thường nặng khoảng từ 250 đến 500 kg. Loi tru rừng hoang d lớn hơn thế rất nhiều, con ci c thể nặng 800 kg, con đực ln tới 1.2 tấn, v cao tới khoảng 1.8 m. Cc nh khoa học chia loi tru lm 3 giống như sau :

 

1/ Giống tru hoang d chu , cn gọi l arni, được xếp vo giống c nguy cơ tuyệt chủng, chỉ một số rất t được tm thấy dưới chn rặng Hy m lạp sơn. Một số t khc được bảo tồn trong vườn quốc gia Hukuang, Miến Điện. Vng Đng nam , kể cả dy Trường Sơn c khoảng chừng 50 con.

 

2/ Giống tru sng (river buffalo), c 50 nhiễm sắc thể, sống ở độ cao 2.800 mt ở Nepal v vng Nam .

 

3/ Giống tru đầm lầy (swamp buffalo), c 48 nhiễm sắc thể, cn gọi l carabao, được nui nhiều ở nước Phi v vng Đng Nam . Giống carabao nầy cn l con vật biểu tượng quốc gia của Phi Luật Tn.

Năm 2007 vừa qua, cc nh khoa học Phi cho biết đ thnh cng ghp (clone) được giống tru v tnh đầu tin. Đầu năm 2008, họ lại bắt đầu lại tạo một giống tru siu chủng cho rất nhiều sữa, đặt tn l Glory, đặt theo tn của b tổng thống Gloria Maccapagal Arroyo.

 

Tại Ấn Độ c giống tru Murrah được tiếng cho nhiều sữa nhất thế giới. Tru Murrah c sừng xoắn khc với tru thường c sừng vng cung. Mỗi năm một con Murrah c thể cho đến 3000 lt sữa. Ấn độ sản xuất 30 triệu tấn sữa tru hng năm. Phần cn lại của thế giới chỉ bằng một nửa số lượng ấy. Ấn Độ cũng đ lai tạo được một giống tru siu chủng đặt tn l Nili-Ravi.

 

Tru sữa Murrah

 

Tru cho sữa:

 

Tại Trung Quốc, kỹ nghệ chăn nui nng phẩm đ biến tru cy thnh tru sữa, v sữa tru c gi trị dinh dưỡng rất cao. Cc nh chăn nui Trung Quốc đ nỗ lực vo những cng trnh nghin cứu hầu tạo đn tru cy khoảng 20 triệu con dư ra sau khi nước ny cơ giới ha nng nghiệp, tru cy giờ đy được biến thnh tru sữa. Phương php ny được thực hiện bằng cch cấy bo thai tru sữa c phẩm chất tốt vo bụng tru cy ci.

Viện nghin cứu tru của Đại học Canh Nng Quảng Ty, nơi được coi l một "thung lũng tru" của xứ Tu, thnh cng dng kỹ thuật ghp giống cho ra đn tru thật nhanh v tốt nhất hiện nay trn thế giới. Họ cho biết kết quả l gi trị dinh dưỡng trong sữa của đn tru sinh ra từ ống nghiệm (do cloning process) cao gấp 1.8 lần so với sữa b với mi vị thơm ngon. Điều quan trọng hơn l kỹ thuật cloning tạo do việc cấy ghp bo thai khng c vấn đề chuyển gene nn lun bảo vệ mức an ton về thực phẩm.

Người dn nng thn vốn quen thuộc với sữa tru, v tru sữa cho loại sữa tốt hơn sữa của d, b hay trừu, phẩm chất dinh dưỡng v thch của người tiu thụ l yu chuộng hơn sữa b hiện nay.

 

Trong qu khứ th tru Murrah Ấn Độ v tru Niri-Raphi của Pakistan l những giống tru sữa tốt nhất thế giới. Trung Quốc đ du nhập 55 con tru Murrah v 50 con tru Niri-Raphi. Trải qua nhiều năm tm ti cc nh nghin cứu đ dng phương php hợp giao truyền thống để tạo ra được giống tru mới thch hợp với điều kiện tự nhin cho nhu cầu địa phương, nhưng tốc độ tạo giống kh chậm, khng thể thực hiện nhanh hơn như việc ghp giống tru sữa cho nhu cầu giống tốt tại địa phương được. Trường Đại học Canh Nng tại Quảng Ty đ thử nghiệm v cho ra đời 8 con ngh sữa qua ống nghiệm, sự thnh cng ny đưa đến những nỗ lực gia tăng nhu cầu ghp v tnh sau những con tru sữa đầu tin của Trung Quốc.

 

Hiện Quảng Ty l nơi c lượng tru lớn nhất Trung Quốc. Theo dự tnh th Quảng Ty sẽ bỏ ra 10 năm để tru sữa ha ton bộ đn tru cy hiện nay, khiến gi trị của đn tru mới sẽ ln tới 12 tỷ yuan (Trung tệ), trong đ người dn sẽ thu về được 6 tỷ yuan. Hiện nay một người dn Trung Quốc tiu thụ khoảng 6 kg sữa b mỗi năm, trong khi mức tiu thụ trung bnh của thế giới l 100 kg. Thị trường sữa của Trung Quốc quả thật lớn nhất thế giới do mức dn số, v mức độ sữa cung ứng cho nhu cầu phải gia tăng thật lẹ, sữa tru đang được người tiu thụ rất thch tại những thnh phố miền Nam Trung Quốc.

 

Về tn gio, theo truyền thuyết Phật gio c cu chuyện kể rằng trước khi thnh Phật, Đức Thch Ca đ bỏ ra su năm để hnh php khổ hạnh đến nỗi thn thể chỉ cn da bọc xương. Rồi về sau ngi thấy phương php khổ hạnh chỉ đem lại đau khổ m tr tuệ chẳng hề tăng trưởng, nn ngi quyết định dng lại thức ăn để c đủ sức hnh thiền qun niệm hơi thở. Trong thời gian 49 ngy thiền định, ngi được thn nữ Sujata dng cng cho sữa v nhờ đ sức khỏe ngi được hồi phục nhanh chng. Tai xứ Ấn v b l vật thần linh nn chẳng mấy ai muốn dng sữa b. C thể rằng ngi được cung cấp sữa d hay sữa tru. Thật vậy Ấn Độ đ dng sữa tru từ ngn xưa. Tại vng bắc Ấn l nơi c rất nhiều tru sinh sống. Theo ngnh dinh dưỡng học, sữa tru rất bổ dưỡng, rất thch hợp với người suy dinh dưỡng v trong sữa tru giu chất bo, giu calcium, năng lượng cao gấp đi sữa b. Trong 100 mg sữa tru c 110 kcalo, trong khi cũng cng 100 mg sữa b chỉ c 66 kcalo. Ngoi ra, sữa tru thch hợp để chế biến thnh bơ, fromage hoặc yaourt.

 

Sữa tru nhiều chất bo hơn sữa b nhưng thịt tru lại t mỡ hơn thịt b, nhưng lượng sắt c trong thịt tru lại cao hơn thịt b. Trong thịt tru chỉ c 1,5 - 5,6% mỡ so với thịt b l 10 - 20%.

 

Tru ko cy

 

Bn về tục ngữ, ca dao về loi tru phải ni l rất nhiều bng bạc trong dn gian. Tục ngữ c nhiều từ ngữ hay cu lin quan về tru, v dụ như: "Tru b chết để da, người ta chết để tiếng", Đầu tru mặt ngựa, Tru chậm uống nước đục, Tru cột ght tru ăn, "Ngưu tầm ngưu, m tầm m" (hay "Tru tầm tru, m tầm m"), "Tru b được ngy ph đỗ, Con chu được ngy giỗ ng", "Tru b hc nhau, ruồi muỗi chết", Tru gi lại gặm cỏ non, "Mua tru xem v, lấy vợ xem ni", "Nước giữa dng ch trong, ch đục, vũng tru đầm h hục khen ngon", Ruộng su, tru ni, Con gi mười bảy bẻ gy sừng tru, Mất tru rồi mới lm chuồng,...

 

Về ca dao th c cũng rất nhiều trong dn gian chẳng hạn như:

 

1. Chẳng tham lắm ruộng nhiều tru

Tham v ng lo tốt ru m hiền

 

2. Tru kia kn cỏ bờ ao,

Anh kia khng vợ đời no c con.

 

3. Trn đồng cạn dưới đồng su

Chồng cầy vợ cấy con tru đi nằm

 

4. Đường về đm tối canh thu

Nhn anh ti tưởng con tru đang cười

 

5. Em như ngọn cỏ phất phơ

Anh như con ngh nhởn nhơ giữa đồng

 

6. Tru anh con cưỡi con dng,

Lại thm con ngh cực lng anh chăn.

 

7. Tru buộc th ght tru ăn,

Quan v th ght quan văn di quần.

 

8. Thng ging l thng ăn chơi,

Thng hai trồng đậu, trồng khoai, trồng c

Thng ba th đậu đ gi

Ta đi ta hi về nh phơi kh

Thng tư đi tậu tru b

Để ta sắm sửa lm ma thng năm...

 

9. Đm qua kẻ trộm vo nh,

Lm thinh chợp mắt để m mất tru.

 

10. D ai bun đu bn đu,

Mồng mười thng tm chọi tru th về.

D ai bun bn trăm nghề,

Mồng mười thng tm trở về chọi tru.

...

 

Những buổi lễ tru l vật hy sinh:

 

Theo phong tục cổ truyền địa phương, d l của người kinh hoặc người thượng đều c những tạp tục lin quan đến loi tru m chng ta hy xt qua.

 

a/- Tập tục lễ hội chọi tru ở vng biển Đồ Sơn (Hải Phng) tại miền Bắc được tổ chức vo ngy mồng chn thng Tm m lịch hng năm, đy l ngy lễ hội lớn. Ca dao của cu 10 ở trn tỏ r d ai bun bn nơi đu th vo mng chn thng tm c tục chọi tru hy về tham dự.

 

Nguồn gốc hội chọi tru cn được sch Đồng Khnh Dư ghi lại qua lời tương truyền rằng ngy xưa c người dn trong x đi qua Đền Hng Trấn Tước Điểm Thần thấy hai con tru hc nhau, thấy động chng bỏ chạy xuống biển. Sau ny dn x Đồ Sơn mở hội chọi tru vo ngy mng 9 thng 8 m lịch như truyền thống hng năm v tin rằng trong ngy hội thế no cũng c trận mưa to gi lớn. Đ l vị thủy thần Đồ Sơn được tin rất hiển linh. Đền Hng Trấn Tước Điểm Thần thờ vị thủy thần Đồ Sơn trn Ni Thp thuộc huyện Nghi Dương. Một tch khc truyền lại l dn biển Đồ Sơn do sống nhờ vo nghề chi lưới, v c người trong x nằm mơ thấy Thần Thuyền hiển linh bo mộng nn xy dựng ngi đền để thờ thủy thần trn ni Thp ng ra biển. V qua giấc mộng th ngy hm sau người đ ln ni nhn thấy một đn chim sẻ bay lượn trn nền trời xong bay ra hướng biển. Từ đ dn chng tại Đồ Sơn mới dựng đền trn ni cao.

 

Trong ngy lễ chọi tru, khi tru giao đấu th những thanh nin của Đồ Sơn chia thnh hai hng trnh diễn những mn ma cờ nhiều mu sắc của lễ hội. Những động tc nhịp nhng ma cờ được thao diễn theo trận chiến giữa hai con tru v sĩ đang h hụt hc nhau ch mạng trong sự reo h của người tham dự.

Chung qui th nghĩa của lễ chọi tru l dịp để người dn địa phương cầu mong được sự an bnh v thịnh vượng trong cuộc sống.

 

Tru chọi Đồ Sơn

 

b/- Trong khi trn vng cao nguyn trung nam phần c ngy lễ hội ma đm tru tế thần. Phong tục đm tru thịnh hnh theo phong tục cổ truyền của những dn tộc miền cao nguyn, đặc biệt l ở 2 vng Kon Tum hay Gia Lai. Tục đm tru l sự thử thch đọ sức mạnh của con người v thin nhin. Những buổi lễ ny được dn lng cử hnh thường vo ma thu hoạch cuối năm l cơ hội để cc trai v gi lng biểu diễn ti năng của mnh. Nam th ma khin, ma gio, hay phng lao. Trong khi nữ th ma ht (xoang) cổ động cho buổi lễ đm tru. Cn người gi đảm trch nhiệm vụ cng tế v đặc biệt l đnh ching (tức ching bằng khng c nm).

Con tru tế thần (gọi l Kap) được cột dưới cột Gưng. N c thể chạy quanh cột Gưng thnh vng trn. Sau lời tế lễ, vị trưởng lo lng ra lệnh bắt đầu hnh lễ, cc chng trai khoẻ mạnh như những dũng sĩ đng khố Ktel (khố hoa) ma khin, ma lao. Tiếng ching đuổi tru chạy chng dũng sĩ liền bm theo con tru phng những mũi lao c nghiệt vo con vật hy sinh cho buổi lễ. Theo nhịp ching ching nhn nhảy, cc c gi nắm tay nhau xoang (ma) vng quanh. Họ ma ht vui mừng cho tới khi con tru bị lao đm gục ng quỵ v lời cng tế dng ln cc thần linh của vị trưởng lo lng chấm dứt rồi th lễ được kết thc.

 

Tru l vật c nghĩa :

 

Chuyện cc buổi lễ trn cho thấy số mạng tru ra đời để phục vụ con người, tru cho sức khoẻ cy cấy, cho những cuộc giao đấu chọi nhau, rồi cho thịt, cho sữa. Chuyện sau đy cho thấy những con tru sống c nghĩa với con người, v chng đ xả thn cứu lấy chủ của chng.

Năm con tru đ cứu chủ nhn của n thot khỏi ci tt v sự đuổi bắt của một con gấu. Chuyện thật ny đ xảy ra ở Trung Quốc. B nng gia Luo Fengju, 55 tuổi sống tại thị trấn Thnh Ninh, thuộc tỉnh Vn Nam thuộc bị một con gấu đen tấn cng nhưng b may mắn thot chết v trở về nh an ton nhờ những con tru đ cứu mạng cho b.

Một hm đang đang lm việc trn cnh đồng, bỗng nhin, c một con gấu xuất hiện nho tới tấn cng b tới tấp, gấu đnh b t lăn xuống đất.

Trong cơn đau đớn b la ht, rồi th năm con tru đang ăn cỏ ở gần đ bỗng nhin lao tới tiếp cứu v tấn cng lại con gấu, chng bao vy con gấu trong thế vng trn đnh hội đồng. Trước sức hc của tru tấn cng đối thủ, ch gấu đ tm cch thot vng vy bỏ chạy. Trn đường trở về lng năm con tru hộ tống b Luo đi ở giữa, chng thật sự l những anh hng v c nghĩa với chủ.

 

Về đến nh thot nạn xong b Luo tm sự rằng nếu như khng c những con tru th b khng biết tnh mạng của b liệu đ ra sao trước con gấu hung dữ kia.

 

Một hnh ảnh như ch Sửu

 

Sau hết ti xin tm tắt lại một bi tạp ghi mang tn "Con tru của ch Sửu", do ngi bt của Hồ Sĩ Bnh kể lại, một chuyện kh cảm động về người nng gia suốt đời tận tụy với nghề nghiệp.

 

Ch Sửu l một nh nng lm lụng cần c ngoi đồng ng. Cả cuộc đời của ch gắn liền với con tru, bởi v ch sống bằng nghề cy thu. Những con tru ch cy bừa rất sing năng như chủ của chng. Do vậy dn chng trong lng ngoi xm ai cũng muốn mướn ch cy bừa cho bằng được, quanh năm ch lm khng hết việc. Cng việc cy thu tuy vất vả nhưng nhờ vậy m ch Sửu đ nui được cả nh với 6, 7 miệng ăn. Hy nghe tc giả m tả về ch Sửu như sau:

 

"Cuộc đời của ch đ thay tru cũng năm su lần rồi. Ch c thi quen chọn lựa tru rất kỹ lưỡng. Khi chọn tru, ch săm soi, rờ khm khắp chu thn của con tru, từ mắt, miệng, tai, hng, hng... v kể cả những đặc điểm quan trọng để xc định l giống tru tốt như bộ lng phải rậm dy, nhất l c bao nhiu xoy, xoy nằm ở vị tr no th tốt, v.v... Ni chung, ch c đầy kinh nghiệm mua sắm tru, rnh đến độ chỉ cần nhn tướng l ch đon biết con no l tru chiến, cy khỏe, sing năng, v tnh kh như thế no. Ch chọn tru kỹ đến nỗi, nhiều khi đi khắp vng, năm bảy ngy trời m khng chọn được phải về khng. Khi chọn được tru vừa rồi dẫn n về nh, thi th khng c hạnh phc no vui hơn, khun mặt hả h rạng rỡ như một người đo được vng. Cả đm ngồi thắp đn dầu, ngắm ngha, hết vỗ mng đến xoa bụng, xoa ức, c st mặt vo lưng tru m sung sướng, ht h".

 

Một ng chủ thương tru bằng tnh nghĩa đậm đ, khi tru gi ch phải bn đi lấy tiền mua tru mới, tc giả Hồ Sĩ Bnh viết tiếp:

 

"Rồi khi tru gi, hết thời ch phải bn tru cho người ta lm thịt, ch lại buồn rời rợi, nằm cả buổi nhn ln trần nh, khng thiết tha ăn uống. Vợ con biết tnh cũng khng dm ni năng chi. Khng buồn sao được, con tru gắn b với ch trn dưới 10 năm trn đồng cạn, dưới đồng su, mưa nắng, rt buốt cắt da chỉ c người v tru chia sẻ nhọc nhằn, gian khổ. Những lc ấy, c dịp nhn vo mắt ch thấy ngn ngấn nước mắt, giọt nước mắt của người lực điền quay mặt khng dm nhn người ta dắt tru đi."

 

Ci tnh nghĩa con người với con vật suốt cuộc sống cực khổ lam lũ của tru v kiếp của chng được tạo ha cho ra đời dưới cung mạng của một v sao lầm than, nhưng ch Sửu l người gần gũi với loi tru. Ch qu sức lao động của tru v lun thng cảm v yu thương chng bằng những giọt nước ấm khi phải chia tay vi những con tru m ch nui:

 

"Cuộc sống nơi thn d dần dần được cơ giới ha v thay đổi cch lảm việc, my cy ngy cng nhiều, t ai cn mặn m với việc thu tru cy. Tiếng ku tắc rị ko tru trn ruộng đồng cũng thưa vắng đi. Thế nhưng ch Sửu vẫn keo sơn rng buộc với phương tiện cy bừa xửa xưa. Cả lng chỉ độc mnh ch cn cy tru. Ch cứ khư khư ci nghiệp dĩ cy thu nặng nhọc của mnh. Theo ch th my mc được ci l khỏe, nhanh nhưng l cy dối, nhất l cy ở mấy gc ruộng, my lm sao m kho bằng tru cho được. Nhờ c tiếng l cẩn thận sing năng nn ni thế nn nhiều người vẫn thu ch. Dĩ nhin cng việc khng cn được như xưa, nhưng cũng đắp đỗi qua ngy. Cng cn ở qu, sau ma thu hoạch người ta mới trả bằng la. Ni cho đng tội, những chủ nng cứ ỷ y c my cy, việc thu mướn ch gần như v thương cảm, trợ gip nn họ trả cng bằng thứ la hạng hai hay hạng ba pha tạp nhiều hạt thc lp. Biết phận mnh bị hắt hủi, ch vẫn lặng lẽ cặm cụi bn con tru gi một nắng hai sương trn những cnh đồng kh khốc. Ch khng thể xa la cng việc đ gắn b tự thuở nảo, v thuở no..."

 

Rồi việc g tới sẽ phải tới theo qui luật đo thải của thin nhin. Đầu năm nay, khi ch bước qua tuổi 70. Mấy đứa con đ lớn, ch c cả chu nội v chu ngoại. Mấy đứa bn v dứt khot khng cho cha đi cy thu nữa, v sợ rằng lng xm dị nghị, người ta ni gi rồi m con ci khng nui nổi sao. Tc giả trở về qu thăm ch. Đường vo ng lng thng ging khi trời cn mưa lất phất, bn hin nh sao m vắng vẻ. Ch Sửu nằm thu mnh khng ni g cả, người xuội hẳn đi, trn đi mắt buồn rưng rưng ngấn lệ. Ch bảo mnh cn khỏe, thế m... Tc giả muốn đề nghị để an ủi, nhưng mọi lời ni lc ny khng khỏa lấp được g trước sự hụt hẫng, sự đổi thay chới với của một người đang phải chia tay với những g thn qu nhất trong nếp sống đ c từ lu. Cuộc sống ấy vẫn thế, đi khi ch Sửu chưa bao giờ nghĩ tới giy pht cuối ny, giy pht bất ngờ qu nhưng biết lm sao hơn. Cuối cng rồi th sng nay con tru đ bị mang đi bn, ci chuồng tru đ trống vắng. Chỉ cn lại một khoảng trống se sắt t buốt nơi gc sn quen thuộc, v thoang thoảng mi phn tru cn vương vấn đu đy như l nỗi nhớ của thời gian.

 

Cảnh đn tru qu hương

 

Thưa qu bạn bi viết của tc giả trn cho thấy đạo l lm người khng phải mang niệm sinh st như đm tru, hay chọi tru, một loi vật ra đời mang nghĩa cao qu của n. B nng gia Luo hay ch Sửu hiểu nghĩa thm thy nhất của loi tru đối với chủ của chng. Trong năm Kỷ Sửu ny ta hy hnh tượng ra những con tru chăm chỉ lm việc bn những cnh đồng la Việt Nam để chng ta một thời hnh diện l miền Nam Việt Nam l vựa la của vng Đng Nam vo đầu thập nin 1960. Điều chắc chắn sức tru cy cho niềm hnh diện ny khng phải l t.

 

Việt Hải